Jak filmować rękopis? Miniatury w obiektywie kamery

Kontynuując rozważania nad specyfiką oświetlenia (link do drugiego artykułu) zastosowanego przy filmowej dokumentacji rękopisów, prezentujemy sposoby wykorzystania opisanej metody na przykładzie wybranych realizacji.

Nie sposób sfilmować wszystkie najciekawsze detale Psałterza Floriańskiego w zaledwie kilka godzin. Zastosowanie obiektywu macro typu probe (link do pierwszego wpisu) oraz dobór odpowiedniego oświetlenia, może wydobyć szczegóły wcześniej niezauważalne i pomóc odkryć ten zabytek na nowo. Ruch – zarówno kamery, jak i światła – odgrywa w tym procesie ważną rolę. Pozwala zobaczyć szczegóły niemal niewidoczne w statycznej dokumentacji: delikatne załamania powierzchni, deformacje pergaminu, różnice w połysku, miejsca, w których warstwa farby zaczyna oddzielać się od podłoża.

Stopklatka ukazująca detal karty 59r Psałterza Floriańskiego https://polona.pl/item-view/43713d40-72bd-439c-b7ce-300541ade137?page=124

W skali macro, wyeksponowane zostają grubości warstw malarskich, ich nierównomierne rozłożenie, pęknięcia, widoczny pulment oraz relacja pigmentu z pergaminowym podłożem. W ruchomym obrazie szczególnie wyraźnie ujawniają się zmiany w strukturze powierzchni, widoczne dopiero wtedy, gdy światło przesuwa się względem karty, a kamera obserwuje ją pod zmiennym kątem.

Stopklatka ukazująca detal karty 53v Psałterza Floriańskiego https://polona.pl/item-view/43713d40-72bd-439c-b7ce-300541ade137?page=113

Interesujące efekty udało się osiągnąć podczas filmowania innego iluminowanego rękopisu – Kalendarium paryskiego https://polona.pl/item-view/015230ad-b98d-4ef5-a044-db093114148d?page=6 – reprezentującego jednak zupełnie inny warsztat malarski. Każde dwanaście stron kalendarium zdobią po dwa medaliony ukazujące tzw. prace miesięcy oraz wyobrażenia odpowiednich znaków zodiaku. Mają one zaledwie kilka centymetrów średnicy – prz tej skali uwagę zwraca wyjątkowa precyzja malarska i wrażliwość na detal.

Stopklatka ukazująca detal karty 2v Kalendarium paryskiego https://polona.pl/item-view/015230ad-b98d-4ef5-a044-db093114148d?page=8

Kamera rejestrując kartę uchwyciła niuanse barw – ultramaryny, karminu, czerwieni cynobrowej – wydobywając ich głębię i nasycenie oraz uwydatniając strukturę pigmentów na pergaminie. Głębia ostrości, wysoka rozdzielczość nagrania w skali macro i dobór oświetlenia, ukazały delikatną fakturę pociągnięć pędzla. Uwagę zwracają refleksy obecne na złotych elementach. Złoto płatkowe mieni się w zależności od kąta padania światła, nadając floraturom i medalionom trójwymiarowy połysk. Jako materiał silnie refleksyjny, reaguje na światło w sposób odmienny niż pergamin czy papier, dlatego jego czytelna rejestracja wymaga kontroli kierunku i rodzaju oświetlenia. W celu podkreślenia właściwości refleksyjnych złota, użyliśmy niewielkich, punktowych źródeł światła, używanych do fotografii makro i umożliwiających precyzyjne operowanie strumieniem świetlnym.

Podczas filmowania zmieniane były kąty padania światła względem rękopisu, co pozwoliło na selektywne ujawnianie połysku złota i jego faktury, przy ograniczeniu niepożądanych refleksów i prześwietleń. Największą kontrolę nad efektem wizualnym zapewnia ręczne prowadzenie źródła światła, umożliwiające reagowanie na zmiany refleksów. Alternatywnym rozwiązaniem jest zastosowanie zaprogramowanego ruchu slidera z zamontowanym źródłem światła, co z kolei pozwala na uzyskanie powtarzalnych sekwencji oświetleniowych.

Otrzymany materiał filmowy stanowi rozbudowane źródło informacji o materialności rękopisów i może stanowić uzupełnienie dokumentacji konserwatorskiej, historycznej i cyfrowej. Wypracowana metoda pozostawia wiele możliwości dalszego rozwoju i udoskonalania w celu uzyskania nagrań o wysokiej wartości wizualnej i edukacyjnej, eksponujących rękopis w sposób wykraczający poza funkcję formalnego zapisu cyfrowego do archiwizacji.

Artykuł powstał w ramach realizacji przez Bibliotekę Narodową zadania sfinansowanie działalności Centrum Kompetencji w zakresie digitalizacji materiałów bibliotecznych w 2025 roku. 

◊◊◊

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego