Jak filmować rękopis? Między estetyką a dokumentacją – aspekty techniczne

Współczesna dokumentacja rękopisów coraz częściej wykracza poza ramy standardowej digitalizacji, rozumianej jako statyczny zapis obrazu w wysokiej rozdzielczości. Rozwój technologii rejestracji wideo, zaawansowanych systemów stabilizacji obrazu oraz precyzyjnego oświetlenia, otwiera nowe możliwości dokumentacyjne. Pozwala na uchwycenie cech materialnych obiektów, które pozostają niezauważalne przy oglądzie gołym okiem czy nawet w procesie standardowej digitalizacji. Poszukując rozwiązania zdolnego do wiernego oddania mikrodetali, które często umykają nawet najbardziej wprawnemu oku, inspirację znaleźliśmy w filmach przyrodniczych. Obiektyw makro, pozwalający na obserwację żuwaczek mrówki, stał się punktem wyjścia do pytań: jak tę precyzję i wrażliwość na detale można przenieść na filmową dokumentację rękopisów?

Prezentowana metoda integruje rozwiązania wypracowane w obszarze digitalizacji dziedzictwa kulturowego z technikami filmowania produktowego, adaptując je do specyfiki rękopisów oraz wymogów konserwatorskich. Opiera się na kontrolowanej rejestracji wideo w bardzo wysokiej rozdzielczości (8K). Rejestracja obrazu za pomocą obiektywu macro typu probe, przy przysłonie f/8–22, oraz narzędzi, powszechnie wykorzystywanych w filmografii produktowej, umożliwia płynność ruchu kamery i odwzorowanie detali w skali oraz perspektywie dotychczas niedostępnej.

Nagrania realizowane były w formacie RAW z prędkością 60 klatek na sekundę w trybie progresywnym (60p). Format RAW umożliwia zachowanie pełnej informacji o obrazie, w tym szerokiego zakresu tonalnego i jak największej ilości detali. Częstotliwość klatek (fps – frames per second) wpływa na wizualną płynność ruchu – wyższa liczba klatek oznacza, że w każdej sekundzie powstaje więcej obrazów, co pozwala na spowolnienie ujęcia w postprodukcji bez utraty jakości i ostrości. W trybie progresywnym, każda klatka jest pełnym obrazem, w przeciwieństwie do trybu przeplotu, w którym pojedyncza klatka składa się z dwóch pól rejestrowanych naprzemiennie, co wpływa na płynność i ostrość. Zastosowanie takich parametrów pozwala zachować precyzyjne odwzorowanie filmowanego obiektu, zapewniając elastyczność przy późniejszej obróbce materiału.

Realizacja filmowej dokumentacji rękopisów, za pomocą tej metody, wymagała skonstruowania specjalnie opracowanego stanowiska, łączącego stabilność, precyzję ruchu oraz pełną kontrolę nad parametrami oświetlenia i rejestracji obrazu. Głównym założeniem konstrukcyjnym było wyeliminowanie drgań i przypadkowych przemieszczeń, przy jednoczesnym zachowaniu możliwości regulacji, tak aby uzyskać obraz jak najwyższej jakości w sposób zgodny z wymogami konserwatorskimi. Stanowisko umożliwia utrzymanie nieruchomej pozycji rękopisu, bezpiecznej odległości obiektywu, stałej osi optycznej kamery oraz powtarzalnego ruchu względem dokumentowanej powierzchni.

Konstrukcja nośna i tło

Stanowisko opiera się na stabilnej konstrukcji nośnej złożonej z dwóch statywów, pomiędzy którymi zawieszony jest slider wideo w konfiguracji odwróconej (platformą do dołu). Całość realizowana jest na poziomie podłogi – filmowany obiekt bezpiecznie spoczywa, pod kątem 30° względem płaszczyzny podłoża, na piankach wystawienniczych pokrytych czarnym, matowym materiałem, wykorzystanym również jako tło pionowe znajdujące się za rękopisem.

Slider

Do precyzyjnego i płynnego przemieszczania kamery wzdłuż jednej osi podczas nagrywania filmu, wykorzystaliśmy slider, czyli urządzenie składające się z szyny (prowadnicy) oraz platformy, na której montowana jest kamera. Ruch slidera może być realizowany ręcznie lub w sposób automatyczny, zaprogramowany pod względem prędkości, kierunku oraz długości przejazdu. Slider umożliwia wykonanie kontrolowanych ruchów kamery, zachowując równomierne tempo, bez drgań i wstrząsów. Pozostaje przy tym w stałej, bezpiecznej odległości od obiektu, pozwalając na uzyskanie stabilnych ujęć w wysokiej rozdzielczości. Po poprawnej kalibracji slider zapewnia płynne i powtarzalne poruszanie kamery w jednej osi liniowej (najczęściej osi X). Do naszych nagrań wykorzystaliśmy slider umożliwiający współpracę z gimbalem. Po zamontowaniu gimbala na platformie slidera, orientacja kamery w przestrzeni jest stabilizowana w trzech osiach obrotu (pan, tilt, roll). Możliwym rozwiązaniem jest eliminacja gimbala i użycie slidera z głowicą pan–tilt, na której kamera montowana jest bezpośrednio.

Gimbal

Przy pracy w bardzo wysokiej rozdzielczości i skali makro, gdzie nawet minimalne wibracje mogą prowadzić do utraty ostrości lub zniekształceń obrazu, gimbal jest doskonałym rozwiązaniem umożliwiającym uzyskanie płynnych, precyzyjnych ujęć. Jego zadaniem jest utrzymanie kamery w stałej, stabilnej pozycji niezależnie od ruchu nośnika, na którym jest zamontowana. W tym celu gimbal wykorzystuje system silników i czujników żyroskopowych do kompensowania drgań oraz niepożądanych ruchów. Pozwala na kontrolowane ustawienia kamery względem powierzchni filmowanego obiektu, w celu osiągnięcia zamierzonego efektu wizualnego bez fizycznego kontaktu z dokumentowanym zabytkiem.

Obiektyw typu probe

Podglądając warsztat operatorów filmów przyrodniczych, można zauważyć charakterystyczny długi i wąski obiektyw (probe lens). Ten specjalistyczny obiektyw makro, o wydłużonym tubusie, umożliwia rejestrację obrazu z bardzo bliskiej odległości (minimalna odległość ostrzenia 6 mm) przy minimalnej głębi ostrości. Łączy możliwości makro z szerokokątnym polem widzenia, tworząc charakterystyczną perspektywę, nieosiągalną dla innych obiektywów. Z tego względu zdecydowaliśmy się wykorzystać go do filmowania rękopisów. Jego konstrukcja umożliwia dokumentację trudno dostępnych fragmentów obiektu np. w przypadku pracy z książkami o małym rozwarciu – problemie często spotykanym w praktyce konserwatorskiej.

W obiektywach typu probe ostrość regulowana jest ręcznie za pomocą pierścienia. Pozwala to operatorowi na precyzyjne dopasowanie punktu ostrzenia, jednak wymaga narzędzia umożliwiającego focus pulling. Podczas nagrań wykorzystaliśmy bezprzewodowy, wysoce konfigurowalny, 3-kanałowy system sterowania obiektywem. Składa się on z kontrolera i silników sterujących obiektywem – FIZ (Focus–Iris–Zoom) – umożliwiających precyzyjne, zdalne i powtarzalne sterowanie trzema podstawowymi parametrami optycznymi – ostrością (focus), przysłoną (iris) oraz ogniskową (zoom). Silniki FIZ montowane są bezpośrednio na pierścieniach obiektywu i sterowane za pomocą kontrolera. W tej konfiguracji osoba pełniąca funkcję ostrzyciela, korzystając z podglądu, zdalnie steruje ostrością i ogniskową pozostając w odległości nawet do kilkunastu metrów od filmowanego obiektu i kamery.

Detal karty 36v rękopisu Rps 12576 (https://polona.pl/item-view/e9bde7a5-20bf-4b02-bdcf-1bbd806dc4a2?page=79) na monitorze podglądowym

Stopklatka ukazująca detal – inicjał P<arvlus> – z karty 2r Psałterza Floriańskiego https://polona.pl/item-view/43713d40-72bd-439c-b7ce-300541ade137?page=10

Opisane rozwiązania tworzą spójną metodę filmowej dokumentacji rękopisów w najwyższej jakości. Sposoby pracy i zastosowane narzędzia zostały dobrane w sposób dostosowany do specyfiki konkretnych rękopisów, a cały proces prowadzony był pod nadzorem konserwatorskim.  Zastosowana metoda nie zastępuje standardowej digitalizacji, stanowiąc jedynie uzupełnienie – estetyczną i atrakcyjną prezentację z potencjałem badawczym. Dla bezpieczeństwa dokumentowanych obiektów, przy realizacji podobnych nagrań, wszelkie decyzje techniczne powinny być podejmowane w ścisłej współpracy z zespołem konserwatorskim.

W kolejnych wpisach skupimy się na aspektach oświetleniowych (link do drugiego wpisu) oraz praktycznych studiach przypadku, pokazujących efekty zastosowanej metody na konkretnych rękopisach (link do trzeciego wpisu).

Artykuł powstał w ramach realizacji przez Bibliotekę Narodową zadania sfinansowanie działalności Centrum Kompetencji w zakresie digitalizacji materiałów bibliotecznych w 2025 roku. 

◊◊◊

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego