Digitalizacja zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej w projekcie „Patrimonium – Dziedzictwo Uczonych”
W dobie cyfryzacji likwidowane są bariery dostępu do wiedzy. Coraz więcej bibliotek na świecie decyduje się na udostępnianie swoich zasobów w formie cyfrowej, by chronić cenne zbiory i jednocześnie otworzyć je dla szerokiego grona odbiorców. W Polsce jednym z kluczowych projektów realizujących tę ideę jest „Patrimonium – Dziedzictwo Uczonych”, w ramach którego Biblioteka Jagiellońska współpracuje z Biblioteką Narodową.
Projekt „Patrimonium” ma na celu digitalizację najcenniejszych zbiorów bibliotecznych związanych z nauką i kulturą polskich uczonych. Dzięki tej inicjatywie wiele cennych zbiorów znajdujących się w magazynach Biblioteki Jagiellońskiej i Biblioteki Narodowej będzie dostępnych online dla badaczy, studentów i wszystkich zainteresowanych historią nauki i kultury.
Biblioteka Jagiellońska, jako jedna z najstarszych i największych bibliotek w Polsce, dysponuje unikalnymi zbiorami, które dzięki współpracy z Biblioteką Narodową mogą zostać skutecznie zdigitalizowane i zabezpieczone na przyszłość.
W obecnej trzeciej odsłonie Patrimonium celem Biblioteki Jagiellońskiej jest digitalizacja i udostępnienie najcenniejszych zbiorów bibliotecznych z Narodowego Zasobu Bibliotecznego. W ramach współpracy z Biblioteką Narodową, Biblioteka Jagiellońska zdigitalizuje 17 950 unikatowych obiektów, „w tym:
- 5 500 starodruków,
- 550 rękopisów,
- 9 600 dokumentów życia społecznego,
- 1 500 obiektów ikonograficznych,
- 800 zbiorów kartograficznych.”[1]
W ramach wcześniejszych edycji projektu „Patrimonium” wiele cennych materiałów zostało już zdigitalizowanych i udostępnionych online. Oto niektóre z nich:
- Rękopisy – Biblioteka Jagiellońska posiada unikatowe rękopisy wielu wybitnych postaci m. in.: „Korespondencja Józefa Ignacego Kraszewskiego…” (dostęp w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej: https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/206156), „Giaur, poemat lorda Byrona tłumaczenie Adama Mickiewicza” (dostęp w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej: https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/879840)
Ilustracja 1. Kopie cyfrowe zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej w bibliotece cyfrowej POLONA. Na ilustracji: Korespondencja Józefa Ignacego Kraszewskiego : Seria III – Listy z lat 1863-1887. T. 57, Łabuński – Łętowski. Dostęp w: https://polona.pl/preview/dbb60cbc-0bcb-4db1-a257-5c8ba2e3fc73
- Cenne druki XV–XVIII wieku – w tym pierwsze polskie wydania dzieł humanistycznych i naukowych m. in.: Bartłomiej Paprocki (1623-1630), „Koło Rycerskie W którym rozmaite stworzenia rozmowy swe maią” (dostęp w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej: https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/655919).
Ilustracja 2. Kopie cyfrowe zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej w bibliotece cyfrowej POLONA. Na ilustracji: Bartłomiej Paprocki (1623-1630), „Koło Rycerskie W Ktorym Rozmaite Stworzenia Rozmowy Swe Maią : Zkąd Człowiek może przykład wziąć, iako sam ma żyć, insze uczyć, y czego się wystrzegać […]”. Dostęp w:
- Zbiory kartograficzne i ryciny – unikatowe mapy, grafiki i ilustracje, często pochodzące z prywatnych bibliotek uczonych, teraz dostępne są online w wysokiej jakości, co ułatwia badania historyczne (także z zakresu historii sztuki) i geograficzne m. in.: Piotr Wojtyński (1937), „Mapa pogody Państwowego Instytutu Meteorologicznego w Warszawie : niedziela dn. 18.IV. /kwiecień/ 1937 g 7 GMT”. (dostęp w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej: https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/1038932)
- Zbiory muzyczne – m.in. obejmują rękopisy, dokumenty życia muzycznego, druki muzyczne np. Fryderyk Chopin: Ballade pour le piano : dédiée à mr. le baron de Stockhanusen : op. 23. – Paris : Maurice Schlesinger, [1836]. (Sygnatura: Muz. 10789 III). (dostęp w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej:
Partnerstwo Biblioteki Jagiellońskiej z Biblioteką Narodową w ramach projektu „Patrimonium” jest przykładem synergii dwóch instytucji o ogromnym doświadczeniu w pracy z dziedzictwem kulturowym. Dzięki wspólnym standardom digitalizacji i interoperacyjności systemów, udostępniane zbiory spełniają najwyższe wymagania zarówno pod względem jakości, jak i dostępności co zwiększa ich wartość zarówno naukową jak i edukacyjną.
Partnerstwo obu instytucji pozwala na wymianę doświadczeń i wdrażanie najlepszych praktyk digitalizacyjnych. Dzięki współpracy:
- stosowane są jednolite standardy jakości skanów i metadanych,
- materiały stają się interoperacyjne z innymi cyfrowymi zasobami w Polsce i na świecie,
- możliwe jest wspólne tworzenie tematycznych kolekcji cyfrowych, np. dotyczących znanych postaci czy historii nauki w Polsce.
Wspólne działania gwarantują, że dziedzictwo naukowe i kulturowe Polski staje się szeroko dostępne i jest skutecznie zabezpieczane dla przyszłych pokoleń. Cyfrowe zbiory Biblioteki Jagiellońskiej pozwalają nie tylko zachować pamięć o wybitnych badaczach, ale także inspirują kolejne pokolenia naukowców, studentów i pasjonatów kultury. Obecne możliwości techniczne pozwalają na to, że wiedza zgromadzona przez wieki w bibliotekach staje się dostępna na wyciągnięcie ręki, niezależnie od miejsca i czasu.
Digitalizacja zbiorów to proces wieloaspektowy. Nie polega jedynie na wykonywaniu cyfrowych kopii dokumentów. Obejmuje również ich konserwację, katalogowanie, udostępnienie i integrację z nowoczesnymi systemami wyszukiwania. Główne zalety digitalizacji obejmują:
- Ochronę unikatowych zbiorów – ograniczenie fizycznego kontaktu z dokumentami zmniejsza ryzyko ich uszkodzenia.
- Łatwy dostęp do wiedzy – cyfrowe wersje mogą być przeszukiwane i analizowane bez konieczności odwiedzania biblioteki.
- Tworzenie wirtualnych kolekcji – pozwala na zestawianie materiałów z różnych bibliotek, tworząc spójne źródła wiedzy w internecie.
- Dostępność zdigitalizowanych zasobów dla procesów automatycznego przetwarzania i analizowania treści z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji.
Digitalizacja to nie tylko proces tworzenia cyfrowych kopii dokumentów. To także:
- Konserwacja i ochrona zabytkowych zbiorów – poprzez ograniczenie fizycznego dostępu do oryginałów, chroni się je przed zniszczeniem.
- Ułatwiony dostęp do wiedzy – cyfrowe wersje można przeszukiwać w sposób szybki i intuicyjny, co przyspiesza prace badawcze.
- Integracja zbiorów – cyfryzacja umożliwia powiązanie materiałów z różnych bibliotek, tworząc wirtualne kolekcje tematyczne.
Digitalizacja nie jest więc tylko kwestią techniczną, lecz strategiczną inwestycją w dziedzictwo narodowe i naukowe.
Proces digitalizacji jest precyzyjny i wymaga współpracy wielu specjalistów. Obejmuje on kilka etapów (Rysunek 1):
- Selekcja materiału – wybierane są najcenniejsze i najbardziej zagrożone zbiory.
- Katalogowanie – zbiory opracowywane są zgodnie ze standardami bibliotecznymi w katalogu komputerowym.
- Konserwacja – digitalizowane dokumenty są poddawane ocenie konserwatorskiej, a gdy zaistnieje taka potrzeba, przeprowadzane są konkretne prace konserwatorskie.
- Skanowanie, kontrola skanów i przetwarzanie – dokumenty są skanowane w wysokiej rozdzielczości, kontrolowane pod względem jakości i kompletności, a następnie poddawane obróbce cyfrowej.
- Opracowanie i udostępnianie – metadane do gotowych cyfrowych kopii zdigitalizowanych zbiorów importowane są z katalogu komputerowego, są uzupełniane o dodatkowe informacje pozwalające na łatwiejsze ich wyszukiwanie i umieszczane w specjalnych bibliotekach cyfrowych (repozytoriach online), takich jak Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa https://jbc.bj.uj.edu.pl i POLONA https://polona.pl.
Rysunek 1. Schemat digitalizacji.
Na rysunku 2 przedstawiony jest schemat digitalizacji w odniesieniu do typowych działań podejmowanych w tym zakresie w Bibliotece Jagiellońskiej. W poszczególne zadania zaangażowani są pracownicy kilku oddziałów biblioteki. Jest to syntetyczny, ale realistyczny model przebiegu procesu.
Oddział Magazynów, Oddział Zbiorów Cyfrowych, Oddział Zbiorów Specjalnych
Oddział Zabezpieczania Zbiorów
Oddział Zbiorów Cyfrowych
Oddział Systemów Informatycznych
Poszczególne oddziały Biblioteki Jagiellońskiej
Rysunek 2. Zarządzanie procesem digitalizacji na przykładzie Biblioteki Jagiellońskiej.
Digitalizacja zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej w ramach projektu „Patrimonium” to inwestycja w przyszłość nauki i kultury. Dzięki niej historyczne dokumenty, rękopisy uczonych i starodruki stają się dostępne w dowolnym miejscu i czasie.
Rozwój cyfrowych repozytoriów pozwala na tworzenie wirtualnych bibliotek, które integrują zasoby z różnych instytucji, ułatwiając badania interdyscyplinarne. To także sposób na zachowanie pamięci o polskich uczonych i ich wkładzie w rozwój nauki i kultury.
Digitalizacja to nie tylko technologia, to dostęp do wiedzy bez barier i granic. Digitalizacja pozwala naukowcom na analizę tekstów bez narażania oryginałów na uszkodzenia.
Projekt „Patrimonium – Dziedzictwo Uczonych” jest dowodem, że Polska skutecznie łączy tradycję z nowoczesnością, dbając o swoje dziedzictwo naukowe i kulturowe.
[1] Patrimonium – Dziedzictwo uczonych. https://bj.uj.edu.pl/nauka-i-kultura/projekty/digitalizacja-zasobow/patrimonium-dziedzictwo-uczonych
Artykuł powstał w ramach realizacji przez Bibliotekę Narodową zadania sfinansowanie działalności Centrum Kompetencji w zakresie digitalizacji materiałów bibliotecznych w 2025 roku.
◊◊◊
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Artykuł powstał w ramach realizacji przez Bibliotekę Narodową zadania sfinansowanie działalności Centrum Kompetencji w zakresie digitalizacji materiałów bibliotecznych w 2025 roku.
◊◊◊
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
