Polona/Labs

Transkrypcje muzyczne w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu


    Ryc. 3 Kolaż reprodukcji cyfrowej i transkrypcji. Magnificat anima mea Dominum, Rękopis muzyczny, 17 w. Dostępny w: http://www.digitallibrary.pl/publication/80226

    Chociaż pierwszą, naturalną i masowo stosowaną formą udostępniania zdigitalizowanego obiektu analogowego jest jego reprezentacja graficzna, nie zawsze wystarcza to użytkownikowi. Dlatego kolejną funkcją bibliotek cyfrowych staje się dostęp do pełnej treści, co daje możliwość pracy z tekstem, a przede wszystkim poszerzenie zdolności wyszukiwawczych. Stąd działaniem towarzyszącym w procesie digitalizacji jest rozpoznawanie tekstu OCR. Nawet jeśli wynik rozpoznania nie jest pełny i zawiera błędy, zawsze zwiększają się możliwości wyszukiwawcze publikacji. Istotna jest zatem zarówno prezentacja obrazu obiektu bibliotecznego jako źródła oraz jego treści w postaci zrozumiałej dla komputera. Podobnie treść innych rodzajów obiektów bibliotecznych, takich jak mapy, fotografie czy nuty, które są przedmiotem niniejszego tekstu, niosą charakterystyczne treści, wymagające specjalnej formy przetwarzania i udostępniania.

    Zapis nutowy jest bardzo złożony. Udostępnienie obok publikacji drukowanej jego udźwiękowionej wersji nie tylko znacznie poszerza możliwości prezentacji zasobu nutowego o formę możliwą do odsłuchania, ale także daje możliwość dalszego wykorzystania zapisu zarówno przez muzyków-profesjonalistów, jak i amatorów związanych ze światem muzyki.

    Występujące w notacji jednocześnie wysokość dźwięku osadzona w czasie jego trwania, głośność, znaki dynamiczne oraz określenia wykonawcze stanowią duże wyzwanie dla systemów służących automatycznemu rozpoznawaniu zapisu nutowego Optical Music Recognition (OMR). Częściowy wynik rozpoznania nie wniesie tu użytecznej wartości dodanej, jak to jest w przypadku tekstu. Nawet drobne błędy w zapisie nutowym mogą spowodować efekt zupełnie inny od oczekiwanego.

    Ryc.1 Fragment rozpoznanej warstwy nutowej w programie PhotoScore 7

    Ryc.1 Fragment rozpoznanej warstwy nutowej w programie PhotoScore 7

    Zatem proces rozpoznania nut zawsze powinien być uzupełniony o ręczną korektę w celu wyeliminowania błędów. W niektórych przypadkach może się okazać, że korzystniejszym rozwiązaniem jest transkrypcja bez pomocy programu OMR. Kolejnym wyzwaniem dla bibliotek cyfrowych staje się kwestia wielogłosowości, która w formie wydawniczej druku funkcjonuje w postaci książek głosowych. W takich wypadkach wykonana transkrypcja nutowa mająca na celu ukazanie utworu (treści) pozostaje w relacji do kilku obiektów w bibliotece cyfrowej.

     

    Pośród programów przeznaczonych do pisania i edycji nut najpopularniejszymi są komercyjne Sibelius – http://www.sibelius.com, Finale – http://www.finalemusic.com, Capella – http://www.capella.de/ oraz dynamicznie rozwijający się Musescore – http://musescore.org/ dostępny na licencji open source. Możliwość publikowania zapisu nutowego online zapewnia program Sibelius. Jest to wyeksportowany plik „.html”, który można otworzyć w przeglądarce za pośrednictwem zainstalowanej wtyczki Sibelius Scorch.

    Drugim rozwiązaniem jest usługa chmurowa Musescore dostępna pod adresem: http://musescore.com. Działa ona na zasadzie portalu społecznościowego. Udostępniane za jego pośrednictwem nuty można odtwarzać online na komputerach, tabletach i smartfonach bez konieczności instalacji dodatkowych wtyczek. Podobnie jak w przypadkach programów komercyjnych, twórcy oprogramowania stworzyli również aplikacje dedykowane na platformy Android i iOS, które oferują dodatkowe funkcjonalności. Serwis Musescore.com oprócz wyświetlania nut umożliwia użytkownikowi pobranie wybranego formatu:

    • mscz – format edycyjny,
    • PDF – zapis podstawowy (opublikowany),
    • PDF – w przypadku utworów wielogłosowych wariant pliku PDF zawierający poszczególne głosy,
    • MusicXML – wymienny format graficznej prezentacji notacji muzycznej,
    • MIDI – format dźwiękowy wykorzystywany przez: komputery, syntezatory, keyboardy, karty dźwiękowe,
    • MP3 – format kompresji audio,

    Narzędzie udostępniania „Share” pozwala na wygenerowanie adresu URL danego utworu, kodu iframe służącego do osadzania (wyświetlania) nut w innych stronach internetowych, blogach, a także promocję w popularnych serwisach społecznościowych (Facebook, Google+, Twitter). Dostępny jest również interfejs programistyczny aplikacji API: http://developers.musescore.com.

    Musescore.com jest portalem oferującym szerokie wsparcie programistyczne przystosowane do publikacji nut online, zarówno dla muzyków, hobbystów oraz webmasterów.

     

    W 2015 roku w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu zrealizowano projekt Transkrypcja, udźwiękowienie i udostępnienie dawnych utworów muzycznych ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu, którego celem było poszerzenie funkcjonalności Biblioteki Cyfrowej o możliwość udostępniania zapisu nutowego.

    Ryc. 2 Transkrypcje BUWr w portalu MuseScore

    Ryc. 2 Transkrypcje BUWr w portalu MuseScore

    Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu posiada bogatą kolekcję zbiorów nutowych liczących ponad 38 000 woluminów, w tym:

    Nuty ogółem: 38.317 wol., w tym:

    – druki nutowe nowe XIX-XXI w.: 30.046 wol.

    – stare druki muzyczne XVI-XVIII w.: 4.435 wol.

    – rękopisy muzyczne XVI-XX w.: 3.864 jednostek;

    W ramach projektu wykonano transkrypcje ponad 300 utworów. Wśród nich znalazło się 100 utworów pochodzących z kolekcji rękopisów i starodruków muzycznych, m.in dzieła takich śląskich twórców, jak m.in. Samuel Besler (1574–1625) i Gregor Lange (1552–1587), a także unikatowe utwory Mikołaja Zieleńskiego (1550–1616). Dokonano również transkrypcji 34 utworów wokalnych należących do historycznej kolekcji Jerzego Rudolfa – legnickiego księcia z linii Piastów. Transkrypcję najstarszych utworów realizowali partnerzy projektu – Wrocławscy Kameraliści Cantores Minores Wratislavienses.

    Transkrypcję kolejnych 230 utworów wykonali pracownicy Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Są to utwory wydane w XIX wieku, zawierające polskie pieśni patriotyczne i ludowe ze zbiorów:

    • Śpiewnik narodowy Związku Kół Śpiewackich na Westfalię, Nadrenję i s. prow. wydany na cześć zmartwychwstałej i niepodległej Polski…
    • Wspomnienia roku 1830–1831 (Wiersze, pieśni z muzyką, marsze Wojska Polskiego, odnoszące się do tej epoki)
    • Śpiewnik szkolny zawierający w I. części pieśni w kościele katolickim używane, ułożone na 4 mieszane głosy (z organem). W II części jedno i dwugłosowe piosenki świeckie rozłożone na 4 klasy w 6-oddziałowych szkołach ludowych, oraz okolicznościowe kantaty i powinszowania.

    Kolekcja transkrypcji nutowych w Bibliotece Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego dostępna jest pod adresem: http://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/collectiondescription?dirids=209. Cyfrowe kopie obiektów jak i transkrypcje powiązane są w publikacji grupowej: http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/80492.

    Ryc. 3 Kolaż reprodukcji cyfrowej i transkrypcji. Magnificat anima mea Dominum, Rękopis muzyczny, 17 w. Dostępny w: http://www.digitallibrary.pl/publication/80226

    Ryc. 3 Kolaż reprodukcji cyfrowej i transkrypcji. Magnificat anima mea Dominum, Rękopis muzyczny, 17 w. Dostępny w: http://www.digitallibrary.pl/publication/80226

    Użytkownik może zapoznać się z dokumentem bibliotecznym. Wybierając transkrypcję, zostanie przekierowany do usługi Musescore.com gdzie może korzystać ze wszystkich wymienionych wcześniej funkcjonalności portalu. Utwory na tej platformie wyposażone są w linki zwrotne przekierowujące użytkownika do wizerunku obiektu oryginalnego jak i opisu w Bibliotece Cyfrowej UWr.

    Wybór platformy Musescore.com na potrzeby prezentacji transkrypcji nutowych podyktowany był kilkoma względami. Pierwszą jest duża funkcjonalność usługi chmurowej, kolejną istotną kwestią był aspekt promocyjny. Transkrypcje udostępniane są nie tylko poprzez system Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego, ale również przez zewnętrzny portal dziedzinowy https://musescore.com/wroclaw_university_library, skupiający użytkowników zajmujących się bardziej lub mniej profesjonalnie muzyką, do których przede wszystkim chcielibyśmy dotrzeć. Znaczącym względem była również dostępność ciągle rozwijanego, darmowego narzędzia do pisania nut, które jest zintegrowane z systemem prezentacji.